Het was weer een feest. Ook in ons dorp worden elk jaar weer (telkens dezelfde) bouwvallige en/of verouderde bouwsels opengesteld voor het smachtende publiek. Voor de veiligheidscollega’s die wat minder hebben met de populaire publiekspuinparade: wat wordt opengesteld, bevingerd en gedemonstreerd zou na een eerste vluchtige VGM-beschouwing direct op de vervangingslijst staan. Het is de Erfgoedwet (voorheen Monumentenwet) die op gespannen voet staat met de arbo-vervangingslijst en daarmee de hoofdoorzaak vormt van afgezaagde ledematen bij de historische houtzagerij, hernia’s bij de kaasdragers van de Alkmaarse Waag en lawaaidoofheid bij de machinist van het stoomgemaal.

Monumentale beperkingen

Want als iets historisch, monument of beschermd is verklaard, gelden er andere regels en moet elke aanpassing door een college van deskundigen worden goedgekeurd. Ons dorpscafé, niet toevallig het oudste bouwwerk in het dorp en fervent deelnemer aan Openmonumentendagen en andere dorstig makende evenementen, strijdt al jaren voor een hijsvoorziening bij het houten kelderluik en een vergunning om in de bierkelder ten minste de looproute tot stahoogte uit te diepen. Omdat de geleerden er niet uitkomen of de zestiende-eeuwse tegelvloer of de achttiende-eeuwse tussenvloer eraan moet geloven ligt de vooruitgang stil, net als de kasteleinse (met verband om het hoofd in het hoog-laagbed). Zij mocht het wisselen der fusten ‘van de arbo’ niet aan de ZZP-barjuffrouw overlaten, ondanks haar affiniteit met powerliften en haar harde schedel. Sterker: voor het personeel geldt een toegangsverbod tot verschillende ruimten. De plattelandsvrouwenvereniging die in het bovenzaaltje zingevingsbijeenkomsten organiseert moet zodoende zelf de thee en de sherry de trap op slepen. De nooduitgang, ook zo’n ding, is een soort klimtouw dat bij nood uit het raam geworpen kan worden naar de binnenplaats waar de emballage wordt opgeslagen (eerst even checken of het einde wel vastzit). De laatste ontruimingsoefening schijnt tot flinke glasschade te hebben geleid.

Derden

Enfin, monumentenweekend dus. Wat altijd aan de aandacht dreigt te ontsnappen tijdens de werkplekinspectie is de mens waar het allemaal om draait, in dit geval vooral de gevreesde ‘derde’, de bezoeker die beschouwd moet worden als volkomen onwetend, onoplettend en van nature geneigd tot riskant gedrag. Ook ik verlies me graag in materiële piefjes, palletjes en vernuftigheden die (vaak met goede redenen) niet meer op en aan moderne arbeidsmiddelen zitten, maar dat gaat sterk ten koste van de grote lijn en de aandacht voor gedrag. Terwijl het publiek om mij heen dromt (gelokt door gratis thermoskoffie en ambachtelijke koek bij de collectebus) vergaap ik me aan gedateerde industriële en bouwkundige opmerkelijkheden. Bij de roestige rondgangen wordt publiek slechts achter hekken gehouden ter beperking van diefstal, niet primair ter behoud van hun veiligheid en gezondheid. Pas als de slachtoffers de krantenkoppen halen verandert dat.

V&G-overwegingen bij publieksevenementen

Net als tijdens de openbedrijvendagen komt er publiek over de vloer waar het laatste Sacrament nabijer is dan de LMRA. De bejaarde doelgroep is:

1. Kwetsbaar en bevattelijk voor struikel- en glijpartijen en niet zelden;

2. Levensmoe en bovengemiddeld vaak voorzien van een niet-reanimeerverklaring;

3. Slechtziend, hardhorend en erg eigenwijs.

Bovenstaande omstandigheden én het niet van toepassing zijn van arbo- en andere beschermende wetgeving maken de roestige rondgang tot een waar feest voor veiligheidsconiferen die graag in vivo experimenteren. Als participant (zelf onderuit gaan bij de beklimming van een monument; een epileptisch insult simuleren om te zien of iemand tongbeet durft te voorkomen of een hartverknettering met AED-circus entameren) of als observant (zorgvuldig waarnemen waar rollators naast de gebaande paden geraken met medeneming van hun voortstuwer e.d.). Daarnaast zijn er de minderheden, zoals kinderen en de ontbrekende oplettende ouders. Kinderen kwijlen niet alleen lekker mee met de oudere generatie, maar ze zitten met hun vingertjes ook nog eens overal aan en tussen, vooral als dat niet mag. Daar hebben ze een speciaal instinct voor, en de toezichthouders een verbandtrommel.

Milieu & duurzaamheidsperspectief

Intussen worden de risicogroepen door de openmonumentenapp of de voorzienigheid van attractie naar attractie geleid om hier een halve zak friet en daar een kauwgum, hoorapparaat of ondergebit achter te laten. Geen nood; de wereld komt om in de friet, de kauwgom en de hoorapparaten en aan het milieu is toch al weinig meer te redden, zo wordt door steeds meer wetenschappers onderschreven. De Openmonumentendagen maken zich op voor de volgende grote ijstijd en een horde Marsbewoners die maar wat graag het afgeschreven Ir. van Zuchten-rioolgemaal uit het jaar 1927 willen aanschouwen.

Schuine schoof

Vast onderdeel van de jaarlijkse pretprocessie is De schuine schoof, de molen die al vele decennia niet kan besluiten of hij zal toegeven aan de oosten- of de westenwind. Het spannendste verhaal gaat over de molenaar die na technisch falen van de arreteerinrichting van de oude onderkruier geschept werd door een der wieken en – naar men zegt – een dorp verder werd teruggevonden in de tuin van de pastorie. Naast het kerkhof. De ongevallenrapportage stond nog in de kinderschoenen, dus ik kan slechts uit de zoveelste hand navertellen.

Na de klap van de molen

De molen heeft nog twee dagen ongeremd vér boven zijn nominale toerental staan draaien tot eindelijk de wind wat luwde en de dorpssmid zich dankzij een uitstekend maatgevoel tussen de wieken door in het binnenwerk kon begeven, om daar wat vrijblijvend en ongestructureerd te rommelen aan het volkomen versleten maalwerk en de vang. De vang is de remconstructie die eigenlijk aan de buitenkant van de molen bediend zou moeten worden. Mijn vraag omtrent het functioneren van die vang ging verloren in het gekrijs van een groep enthousiaste kinderen, dus ik was aangewezen op eigen waarneming. Ook heden ten dage zijn er nog vele zwakke punten aan te wijzen, zoals de ingesleten haak en het mottige touw dat ergens opzij uit de constructie bengelt, klaar voor de snelle snok die de vang zou moeten ontgrendelen (of de hele rotzooi in elkaar doet sodemieteren, want het is maar net hoe zwaar er wordt gesnokt en door wie).

Plaggenhut

Wethouder Scheefstand (portefeuillehouder monumentenzaken) had dit jaar zelfs een vlag in de prut geprikt op de plaats waar volgens de overlevering ooit een veenplaggenhut heeft gestaan. Beelden zijn daar niet meer van, maar de dorpsarcheoloog meende een kenmerkend kluitvormig contour te hebben afgeleid uit met AI uitgevoerd onderzoek van oude luchtfoto’s (al blijft het mogelijk dat de AI-vlek een naoorlogs kippenhok is). Als plaggenhutbewoner had men destijds wel iets anders te doen dan de fotograaf ontvangen. Voor je het weet wil hij ook nog een koekje bij de thee. Toen de vensters er tijdens het ramenlappen voor de zoveelste keer uit waren gevallen moet de eigenaar hebben besloten zijn bed (een klamme strozak), zijn wijf en zijn door roet aangekoekte kinderschare definitief naar elders te verplaatsen. Wie ooit turf heeft gestookt in een natte plaggenhut zeurt daarna nooit meer over fijnstof van de houtkachel (zoals de buren), het paasvuur (zoals de milieubeweging) of de DME van de Hatz dieseltrilplaat van Scheurwater (zoals de Arbeidsinspectie). Het plaggenvolk stak er nochtans graag een stenen pijpje bij op; de kinderen vanaf zes jaar incluis. Wat daar allemaal aan toeslagstoffen en contaminaties in verdween, verdient met de kennis van nu een uitgebreide toxicologische studie. De THC-vape is er niks bij.

Simulatie

Voor de duidelijkheid: van de plaggenhut is geen enkel spoor meer te zien. Rond de blauw-gele monumentenvlag van de wethouder tasten bezoekers rond in een virtuele realiteit die het neefje van de wethouder heeft geschapen. De VR-brillen (beschikbaar gesteld door de dorpsbieb) zijn beduidend bereikbaarder dan de herbouw van de plaggenhut en bovendien voorzien ze in oergeluid, uitleg en automatische registratie van bezoekers, wat noodzakelijk is voor de subsidie (en in strijd met de privacyregels). Een reconstructie van de hut wordt nog getoetst aan het Omgevingsbesluit Bouwwerken, maar herbouw van de historische woning zal lastig worden, zei Scheefstand in de Veenbode. Er is namelijk maar weinig niét lastig in bestuurlijke sferen, zo sprak hij beschouwelijk.

Bezwaar

De welstandscommissie én Bouw- en woningtoezicht hebben hun bezwaren al geuit bij het eerste voorzichtige verzoek tot informeel vooroverleg van de Historische kring, kartrekker van alles wat schimmelt en rot en veel geld kost. Cultuurhistorische reconstructies zijn uitgesloten in agrarisch buitengebied, de welstandscommissie vreest Disneyficatie, de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed eist dat het onderdeel is van een project, de Omgevingsdienst toetst aan de stikstofnorm en de Veiligheidsregio verlangt een sprinklerinstallatie bij openstelling voor publiek. En een nooduitgang. Bovendien moet er openbaar worden aanbesteed wegens de vermoedelijke overschrijding van de grens van vijftigduizend euro voor het veenplaggenhutproject*. De wethouder heeft het initiatief voorlopig terzijde geschoven.

*(Aardig om te vermelden is dat op het Boerenrockfestival bij de snelknutselcompetitie (‘Powerbuildzzz 2.0, naar het gemiddelde alcoholpromillage bij de deelnemers) een heel aardige plaggenhut de tweede prijs won. Op zondag is de hut – wegens ontbreken van de sprinklers – helaas aan brand ten prooi gevallen.)

Bietenbrug

Dit jaar zou ook de Bietenbrug toegankelijk zijn, een ontwerp van monumentale klunzigheid, uitgevoerd in inferieur waaibomenhout dat de tand des tijds slechts heeft doorstaan doordat autopaleis De pot-krik, Simca-consessionair, er jarenlang de roestpreventie met verlopen olie op had uitgevoerd, met drukspuit en bokkenpoot. Toen het nevelen met afgewerkte olie In de jaren zeventig in onbruik raakte sloeg de zwam toe.

Redding

Na vervanging van het houtwerk (eigenlijk dus de hele constructie) biedt de Bietenbrug nu toegang tot het hondenuitlaatveld, een stuk grasland dat nog geen monumentale status nastreeft. Daags voor het Monumentenweekend ontdekte een Labrador retriever met aandrang een Aziatischehoornaarnest. Vijftig jaar geleden zou de dwarsgestreepte kolonist vanzelf van het houten oppervlak zijn geglibberd, maar na het ecologisch verantwoorde herstel (zónder gebruik van koolteer en creosoot) staat niets de vestiging van exoten in de weg. De Bietenbrug is wegens het nest tijdelijk afgesloten. En dat is maar goed ook. Behalve dan voor de Labrador die nodig moet poepen.

Fijne werkdag!