Soms is een jaar in het veiligheidsdomein precies wat je verwacht: een aaneenschakeling van incidentstatistieken, beleidswijzigingen en goedbedoelde interventies. En soms is het een spiegel. Een spiegel die laat zien waar we staan, waar we groeien en – eerlijk is eerlijk – waar we blijven steken. Het afgelopen jaar had van alles wat: momenten van trots en energie, maar ook fronsende wenkbrauwen en lichte irritatie. En misschien is dat precies wat ons vak nodig heeft: reflectie die verder gaat dan cijfers alleen.

Waar ik blij van werd

Het absolute hoogtepunt was zonder twijfel de viering van het 35-jarig bestaan van PHOV. Niet alleen vanwege de indrukwekkende opkomst, maar vooral door de energie die voelbaar was. Het was geen nostalgische terugblik, maar een levendig gesprek tussen verleden, heden en toekomst.

Vanuit het verleden werd stilgestaan bij de ontwikkeling van de arbeidshygiëne – bijna als een “opa vertelt”-moment, maar dan met inhoud en betekenis. Het heden werd scherp neergezet in workshops over leiderschap: hoe stijl en gedrag van leidinggevenden bepalend zijn voor veiligheid. En de toekomst? Die kwam binnen met de impact van de energietransitie op ons vakgebied. Nieuwe risico’s, nieuwe onzekerheden, maar ook nieuwe kansen.

Wat vooral bleef hangen, was de sfeer. Een collectief gevoel van: dit doet ertoe. Het tomeloze enthousiasme van mensen die zich inzetten voor een veiliger werkend Nederland blijkt aanstekelijk. Dat zie je niet alleen op jubilea, maar ook op symposia van kennisverenigingen. Daar waar vakgenoten samenkomen, ontstaat iets wat moeilijk in beleid te vatten is: intrinsieke motivatie.

Explosieveiligheid – van checklist naar vakmanschap
Een ontwikkeling waar ik persoonlijk veel energie van krijg, is de lancering van onze nieuwe opleiding op het gebied van explosieveiligheid (CertESE®). De aanleiding daarvoor is eerlijk gezegd ook een zorg: we zien te vaak dat het beheersen van explosieveiligheid is verworden tot een afvinklijst.

In veel gevallen wordt een norm genomen, wordt via een checklist bepaald hoe groot het risico op een explosieve atmosfeer is en worden vervolgens maatregelen getroffen om ontsteking te voorkomen. Dat lijkt gestructureerd, maar de praktijk is weerbarstiger. Explosieveiligheid laat zich niet reduceren tot een lijst.

Een deskundige moet inzicht hebben in het volledige spectrum van explosierisico’s: van procescondities en stofeigenschappen tot installatiedesign en menselijk handelen. Dat vraagt om een combinatie van kennis van procesveiligheid, machineveiligheid én de fysica en chemie achter explosies. Alleen dan ontstaat een integrale benadering, waarin beheersing niet volgt uit een norm, maar uit begrip.

Binnen PHOV hebben we het geluk dat we experts hebben gevonden die deze breedte beheersen én de motivatie hebben om hun kennis over te dragen. Met deze opleiding investeren we bewust in een nieuwe generatie vakdeskundigen – mensen die niet alleen regels toepassen, maar begrijpen waarom ze bestaan. Mensen die kunnen uitgroeien tot autoriteiten op het gebied van explosieveiligheid en die het verschil maken in de praktijk.

Herwaardering vakmanschap
Een andere ontwikkeling die mij positief stemt, is de beweging richting herwaardering van vakmanschap. De toezegging van het Ministerie van SZW om persoonscertificering weer sterker te baseren op vakmanschap – inclusief het opnieuw erkennen van opleidingen – is een belangrijke stap. Zeker omdat we tegelijkertijd zien dat er verschillen zijn tussen de profielen van arbokerndeskundigen, maar ook veel overlap. De samenwerking om één duidelijke definitie van vakmanschap te maken verloopt goed en inhoudelijk sterk.
Vakmanschap is meer dan het toetsen van een RI&E. Het gaat over inzicht, ervaring en het vermogen om risico’s te vertalen naar praktische en gedragen oplossingen.

Carrièrepad
Ook de groeiende belangstelling voor veiligheid als carrièrepad is bemoedigend. Nieuwe studenten kiezen bewust voor dit vakgebied. Dat betekent nieuwe energie, nieuwe perspectieven en hopelijk ook nieuwe doorbraken. Zeker in combinatie met de toenemende aandacht voor veiligheidscultuur en veiligheidsbeleving – thema’s die steeds meer erkenning krijgen als cruciale factoren.

Nachtarbeid
Tot slot nog een ontwikkeling die misschien minder zichtbaar is, maar potentieel grote impact heeft: de toegekende subsidie voor het beter beheersen van risico’s van nachtarbeid. Een onderwerp dat vaak onderbelicht blijft, maar grote gevolgen heeft voor gezondheid en veiligheid van werknemers.

Fronsende wenkbrauwen

Tegenover deze positieve ontwikkelingen staan hardnekkige vraagstukken. Het meest confronterend blijft het aantal arbeidsongevallen en beroepsziekten. Ondanks alle inspanningen lukt het ons niet om deze cijfers aanzienlijk te laten dalen.

Dat roept fundamentele vragen op: doen we wel de juiste dingen?
Of doen we ze niet goed genoeg?
Een ander onderwerp dat tot nadenken stemt, is de opkomst van kunstmatige intelligentie (AI). De belofte is groot, maar de realiteit is genuanceerder.

De kansen van AI in arbeidsveiligheid:
Snellere analyse van grote hoeveelheden data (incidenten, near misses)
Voorspellende modellen die risico’s vroegtijdig signaleren
Ondersteuning bij het opstellen van RI&E’s en veiligheidsprocedures
Verbeterde training via simulaties en scenario-analyse

De risico’s en beperkingen:
Schijnzekerheid: AI geeft antwoorden, maar niet altijd de juiste
Gebrek aan contextbegrip en nuance
Afhankelijkheid van de kwaliteit van ingevoerde data
Ethische en juridische vraagstukken rondom verantwoordelijkheid

AI kan ons vak versterken, maar niet vervangen. Veiligheid blijft mensenwerk, waarin interpretatie, ervaring en moreel besef een centrale rol spelen.

Cybersecurity
Misschien nog zorgwekkender is de toename van cyberdreigingen. Waar het nu vaak nog gaat om persoonsgegevens, is het niet ondenkbaar dat vitale processen in de (chemische) industrie doelwit worden. Denk aan het openen van kleppen die gesloten moeten blijven – met potentieel desastreuze gevolgen.

De vraag is niet óf dit gaat gebeuren, maar wanneer. En belangrijker: zijn we er klaar voor? In het veiligheidsdomein worden cybersecurity en fysieke veiligheid nog te vaak als gescheiden werelden gezien. Terwijl de risico’s juist in de overlap zitten. Hier ligt een duidelijke opgave: meer integratie, meer samenwerking, meer systeemdenken.

Werkdruk
Ook de toenemende werkdruk en het personeelstekort baren zorgen. Tijdsdruk is een sluipmoordenaar van veiligheid. Het leidt tot shortcuts, verminderde alertheid en tot incidenten. In een krappe arbeidsmarkt wordt dit probleem alleen maar groter.

Wat mij irriteerde

Soms zit irritatie niet in wat er gebeurt, maar in hoe we ermee omgaan. Een goed voorbeeld is de discussie over de kwaliteit van RI&E’s. Volgens de Nederlandse Arbeidsinspectie laat die kwaliteit vaak te wensen over. Dat beeld herken ik. Wat ik minder begrijp, is waar de oplossing wordt gezocht.

De focus ligt sterk op de toetsing van de RI&E: het verbeteren van de controle aan de achterkant van het proces. Maar de kern van het probleem zit aan de voorkant: de kwaliteit van degene die de RI&E opstelt, en de instrumenten die daarvoor worden gebruikt.

Het is alsof we de snelheid op de snelweg willen beheersen door de verkeerspolitie beter te certificeren, in plaats van automobilisten te motiveren zich aan de regels te houden.

Het blijft vreemd dat in Nederland in principe iedereen een RI&E mag opstellen, ongeacht kennis, vaardigheden of competenties. Terwijl dit document de basis vormt voor veiligheid en bedrijfscontinuïteit. Zeker voor het mkb, waar de impact van incidenten vaak direct voelbaar is.

Des te opmerkelijker is het dat er politieke signalen zijn dat kleinere bedrijven met een “lichtere” RI&E zouden kunnen volstaan. Juist deze bedrijven hebben behoefte aan kwaliteit, omdat zij de gevolgen van fouten minder goed kunnen opvangen. Dit is precies het tegenovergestelde van wat nodig is.

Arbeidsmigranten
Een ander punt van zorg – en eerlijk gezegd ook frustratie – is de positie van arbeidsmigranten. In sommige sectoren zien we praktijken die moeilijk anders te omschrijven zijn dan moderne slavernij. Onvoldoende bescherming, gebrekkige arbeidsomstandigheden en beperkte toegang tot informatie over veiligheid.

Het feit dat we hier als samenleving nog onvoldoende grip op hebben, is pijnlijk. Veiligheid zou universeel moeten zijn, geen privilege.

Tot slot

Het afgelopen jaar laat zien dat ons vakgebied in beweging is. Er is groei, energie en ontwikkeling. Maar er zijn ook hardnekkige problemen die vragen om andere manieren van denken en handelen.

Misschien is dat wel de kern van deze terugblik: veiligheid is geen optelsom van regels en systemen, maar een dynamisch samenspel van mensen, techniek en organisatie. En juist in dat samenspel moeten we blijven zoeken naar verbetering.

Met vakmanschap als fundament. En met verwondering als drijfveer.