Discussies over nachtarbeid herleven

De Europese Commissie is het niet eens met de manier waarop Nederland invulling geeft aan Europese regels rond nachtarbeid. In Nederland zelf wordt opnieuw gekeken naar de gevolgen voor de gezondheid.

Volgens het CBS werken 1,3 miljoen mensen "regelmatig of soms" in de nacht. Dat is 15 procent van de beroepsbevolking. De Europese Arbeidstijdenrichtlijn zegt dat zij gemiddeld niet langer dan acht uur per etmaal mogen werken, en nóóit langer dan acht uur per etmaal wanneer hun werk bijzonder risicovol of zwaar is. Maar Nederland heeft er, net als negen andere lidstaten, voor gekozen om bij het berekenen van het gemiddelde uit te gaan van periodes van vier maanden, en dat is volgens de Europese Commissie te lang en niet in de geest van de richtlijn. Wat wel een goede 'referentieperiode' is vermeldt de Commissie niet.
Verder heeft heeft Nederland, net als Duitsland en Italië, geen invulling gegeven aan de bepaling over nachtarbeid die bijzonder risicovol of zwaar is en waarvoor strengere regels horen te gelden.
Het SP-Kamerlid Bart van Kent heeft hierover schriftelijke vragen gesteld aan de staatssecretaris van SZW, Tamara van Ark. Die heeft nog niet geantwoord.

Nieuw onderzoek
Over de gezondheidseffecten van nachtarbeid is het laatste woord nog niet gezegd. Dit blijkt uit onderzoeken die Van Ark op 18 december aan de Tweede Kamer zond. Het gaat om studies die de Gezondheidsraad vanaf 2013 op verzoek van SZW heeft uitgevoerd. De Gezondheidsraad heeft sterk bewijs gevonden voor de stelling dat nachtarbeid verhoogde risico's geeft op diabetes mellitus type 2 en hart- en vaatziekten. Slaapstoornissen en -problemen komen bij nachtwerkers twee keer zo vaak voor.
De eerste twee risico's nemen toe naarmate iemand langer nachtwerk doet. Het gaat om een causale keten: een verstoord ritme leidt tot een verstoorde energiehuishouding en dat verhoogt de risico's op overgewicht, hoge bloeddruk en glucosetolerantie. Bij mensen die veertig jaar nachtwerk doen, is het aantal gevallen van diabetes in 21 van de honderd gevallen hieraan te wijten, bij hart- en vaatziekten in 23 van de honderd gevallen.
Van de slaapstoornissen en -problemen wordt aangegeven dat zij ook de veiligheid kunnen beïnvloeden, echter zonder dat dit verband wordt uitgewerkt. De conclusie dat voorwaarts roterende ploegenroosters de minste slaapklachten geven, blijft staan. Het introduceren van een korte slaappauze tijdens nachtdiensten doet slaperigheid verminderen.
In 2006 concludeerde de Gezondheidsraad nog dat er een samenhang was met borstkanker, maar die conclusie trekt hij op grond van nieuw onderzoek terug. Het effect is vastgesteld bij dierproeven, maar nog niet (overtuigend) bij mensen.
De Gezondheidsraad merkt op dat er in de Arbeidstijdenwet niets wordt gezegd over het element "duur van de nachtarbeid". Maar hij geeft zelf geen suggestie voor een bepaling die daaraan tegemoet komt. De algehele conclusie is en blijft dat nachtarbeid waar mogelijk dient te worden vermeden.

Geen wetsaanpassing
Staatssecretaris Van Ark roept werkgevers en werknemers op om deze kennis met elkaar te bespreken en gaat zelf informatie over het onderwerp nachtarbeid verspreiden. Met name het gegeven dat de risico's met de jaren toenemen vindt ze belangrijk. In RI&E's moet hiermee rekening worden gehouden. Bedrijfsartsen roept ze op om na te denken over een eigen richtlijn over nachtwerk. In PMO's moet het onderwerp ook aandacht krijgen, met extra aandacht voor "potentieel hoogrisicogroepen". Sinds 2016 bestaat er een Kennisplatform nachtwerk. Deelnemers zijn op dit moment FNV, het FNV Bureau Beroepsziekten, Shell, KLM, Prorail, Inspectie SZW, RIVM, TNO, StaZ, de Nationale Politie en de beveiligingsbranche.
Van Ark concludeert dat het advies van de Gezondheidsraad "vooralsnog onvoldoende aanknopingspunten" geeft voor een aanpassing van de wet. Het feit dat de risico's over iemands hele loopbaan toenemen, maakt het volgens haar "onuitvoerbaar" om werkgevers verantwoordelijk te stellen. Ze voegt hieraan toe dat de Nederlandse eisen rondom rusttijden na nachtdiensten zelfs verder gaan dan de Europese regelgeving. In haar reactie gaat ze niet in op de conclusies van de Europese Commissie waarover Van Kent enkele weken later schriftelijke vragen stelde. Dat had wel gekund, want die conclusies dateren van 26 april 2017.