Veilig werken in besloten ruimten: risico’s, maatregelen en voorbereiding

Werken in besloten ruimten vraagt om bijzondere aandacht. Deze ruimten zijn vaak klein, slecht toegankelijk en kennen specifieke risico’s die bij regulier werk niet of nauwelijks voorkomen. Onvoldoende voorbereiding, gebrek aan training of het ontbreken van de juiste veiligheidsmiddelen kan in besloten ruimten leiden tot ernstige ongevallen of zelfs dodelijke situaties. Veilig werken in besloten ruimten is daarom een vak apart, waarin kennis, discipline en teamwork centraal staan.

Elke besloten ruimte is uniek en vereist een aanpak op maat. Toch hebben deze ruimten een aantal gemeenschappelijke kenmerken: ze zijn moeilijk toegankelijk, vaak slecht geventileerd en niet ontworpen voor langdurig verblijf van personen. Voorbeelden zijn putten, tanks, reactorvaten, kruipruimten en riolen. Juist doordat de omstandigheden per ruimte verschillen, is het essentieel om vooraf de risico’s zorgvuldig te beoordelen en passende maatregelen te treffen.

Twee basisstappen voor veilig werken

Ondanks de verschillen tussen besloten ruimten zijn er twee stappen die altijd noodzakelijk zijn om veilig te kunnen werken.
Stap 1: Werk altijd met minimaal twee personen
Alleen werken in een besloten ruimte is nooit toegestaan. Er moet altijd minimaal één persoon buiten de ruimte aanwezig zijn om te begeleiden bij het betreden en verlaten en om hulp te bieden in geval van nood. In sommige sectoren is zelfs een mangatwacht verplicht. Deze persoon heeft één duidelijke taak: alarmeren bij een calamiteit en zo nodig de reddingsprocedure in gang zetten.
Stap 2: Breng alle risico’s in kaart
Vooraf moeten alle mogelijke risico’s worden geïnventariseerd. Denk hierbij aan elektrocutie, bekneld raken door draaiende delen, struikelgevaar door slechte verlichting en het risico op vallen. Daarnaast is een meting van gevaarlijke gassen en het zuurstofniveau cruciaal. Een verlaagd zuurstofgehalte of de aanwezigheid van giftige gassen vormt één van de grootste gevaren in besloten ruimten. Ventilatie en het gebruik van een persoonlijke multigasmeter zijn daarom sterk aan te bevelen.

Het veilig betreden van besloten ruimten

Het betreden van een besloten ruimte kan op verschillende manieren plaatsvinden. In de meeste gevallen gebeurt dit via bestaande traptreden, een losse ladder of met behulp van een takel of lier. Ongeacht de gekozen methode is het gebruik van valbeveiliging verplicht. Er moet altijd een back-up aanwezig zijn in de vorm van een valstopblok met rescuefunctie.
Voordat iemand afdaalt, moeten het harnas, het ankerpunt en de gebruikte middelen zorgvuldig worden gecontroleerd. Als ankerpunt wordt vaak een driepoot of een zogenoemde 5-piece gebruikt, maar soms zijn er ook permanente ankerpunten boven het mangat aanwezig.

Afdalen via trappen of ladders

Wanneer afdalen plaatsvindt via vaste traptreden of een losse ladder, is een valstopblok met redfunctie altijd noodzakelijk. Een standaard valblok is niet voldoende, omdat dit alleen blokkeert bij een val. Mocht een medewerker niet meer zelfstandig omhoog kunnen komen, dan is het essentieel dat deze met het valstopblok kan worden opgetakeld. Het gebruik van dit valstopblok is uitsluitend toegestaan voor redding en niet voor regulier hijsen of laten zakken van personen of materiaal.

Afdalen met een takel of lier

Als er geen traptreden of ladder beschikbaar zijn, wordt een takel of lier gebruikt die speciaal geschikt is voor het laten zakken en takelen van personen. Ook in deze situatie is een valstopblok met rescuefunctie verplicht als back-up, voor het geval de takel of lier faalt. Betrouwbaarheid van het materieel en correcte bediening zijn hierbij van levensbelang.
Gevaarlijke atmosfeer: een onderschat risico
Een gevaarlijke atmosfeer is één van de belangrijkste oorzaken van ongevallen in besloten ruimten. Zuurstoftekort ontstaat vaak doordat gassen zuurstof verdringen. Het inademen van deze gassen kan op zichzelf al zeer gevaarlijk zijn. Uit ervaring blijkt dat een aanzienlijk deel van de besloten ruimten giftige dampen bevat. Bovendien kunnen werkzaamheden zoals lassen extra gevaarlijke stoffen produceren.
Daarom moet een besloten ruimte bij voorkeur altijd vooraf worden geventileerd. In sommige situaties is zelfs continue ventilatie noodzakelijk. Afhankelijk van de omstandigheden moet ook de juiste adembescherming worden gebruikt. Daarnaast kan een gevaarlijke atmosfeer explosiegevaar met zich meebrengen, wat extra voorzichtigheid vereist.

Redden in een besloten ruimte

Het redden van een collega uit een besloten ruimte is een zeer risicovolle situatie. De redder loopt vaak hetzelfde gevaar als het slachtoffer. Daarom moet er altijd vooraf een reddingsplan beschikbaar zijn. Redding moet zo snel en veilig mogelijk plaatsvinden, maar dat is vaak lastig doordat het slachtoffer moeilijk te bewegen is of bewusteloos kan zijn. Nauwe mangaten maken het uittakelen extra ingewikkeld. Toch is snelheid cruciaal om verdere schade te voorkomen.
Afhankelijk van de situatie is soms een derde persoon nodig om de redding veilig uit te voeren.

Reddingsmiddelen voor besloten ruimten

Bij het werken in besloten ruimten moeten geschikte reddingsmiddelen direct beschikbaar zijn. Een veelgebruikt hulpmiddel is een flexibele, opvouwbare stretcher, ook wel Sked genoemd. Deze wordt strak om het lichaam van het slachtoffer bevestigd, waardoor het geheel smaller wordt en door een nauwe opening kan worden getakeld.
Voor bochtige en zeer nauwe ruimten, zoals reactorvaten, wordt vaak een Half-Sked gebruikt. Deze uitvoering is beter geschikt om een slachtoffer door complexe vormen en obstakels te manoeuvreren.